Kosova Priştine Sultan Murat (Çarşı) Camii Restorasyonu (2022)
Kosova Priştine Sultan Murat (Çarşı) Camii Restorasyonu (2022)
- Tarih ve Arka Plan
Sultan Murat Camii, Priştine’nin en eski camilerinden biridir ve Osmanlı dönemine ait önemli bir mirastır.
1389 yılında Sultan Bayezid I tarafından, I. Murat’ın 1389’daki I. Kosova Savaşı’nda şehit düşmesinin anısına yaptırılmıştır. İnşaatı büyük ihtimalle daha sonra, II. Murat döneminde devam etmiş ve I. Mehmet (Fatih) zamanında tamamlanmıştır.
Kosova’nın Osmanlılar tarafından fethedildiğinin ilk dönemlerinde, zamanın sanat anlayışını vurgulayan Osmanlı mimari eserlerinin inşa edilmiştir. Bunların arasında en yoğun yapı tipi camilerdir.
Modern kent ortamlarında camiler güçlü inşa tarzlarıyla çekici bir uyumluluk sağlamakta, diğer objeler ve abidelerle birlikte güzel bir bütünlük oluşturmaktadır.
Bugün Sultan Murat Camii Priştine’nin tam merkezinde, Kosova Cumhuriyeti Meclisi ve Kosova Müzesi karşısında bulunmaktadır. Ibrahim Lutfiu, Agim Ramadi ve Zejnel Salihu caddeleri arasında konumlanmıştır. 2010-2012 yılları arasında başlayan ve tamamlanmadan bırakılan restorasyon uygulaması sırasında cami ibadete kapatılmıştır. Dört köşeli avlusunun duvarları 2010-2012 restorasyonu sırasında kaldırıldıktan sonra, sınırlarını belirlemek üzere metal plakalar ile çevrelenmiştir. Kullanıma açık olduğu dönemde çarşı niteliğini taşıyan bu camide 5 vakit namaz kılınmaktaydı. Son cemaat yeriyle birlikte cami cemaat olarak 300 kişi kapasiteli idi. Cami 1999 Kosova Savaşı esnasında tahribat görmemiştir.
Priştine’de Sultan Murat Camii (Küçük Fatih Camii) yalnız Kosova’da değil, bütün Avrupa’da Osmanlı Mimarisinin en eski eserlerinden biridir. Kosova’da ilk camilerin inşaatı fetihlerin onuruna yapılmıştır. Yıldırım Bayezit tarafından 792/1389 yılında temeli atılan ve Sultan II. Murat döneminde yapımı devam ettirilen Çarşı Camiin kesin inşaatı, Fatih Sultan Mehmet tarafından tamamlanmıştır.
Priştine halkı bu camiye Camii Sagir, Muradiye, Çarşı ve Taş Camii de derler. Osmanlı Kaynaklarında ise Küçük Fatih Camii olarak da anılmaktadır. Yıllar boyunca bazı değişmelere uğramış ve özgün görünüşünü bütün olarak koruyamamıştır. Bu tamirlerde ve değişmelerde mihrabın ve minberinin en az değişen kısımlar olduğu söylenmektedir.
Diğer Adları:
Çarşı Camii / Bazaar Mosque (Eski Çarşı Camii)
Taş Camii / Stone Mosque (minaresinin taş yapısı nedeniyle)
Sultan Murat Camii (Sultan Murad’ı anma camii)
Tarihî önem
Osmanlı’nın Balkanlardaki ilk dönem cami örneklerinden biridir.
Priştine’nin şehir merkezinde, eski çarşı bölgesinin girişinde yer alır.
Şehirde Osmanlı kültürel kimliğinin erken dönem sembollerinden biri olarak kabul edilir.
- Mimari Özellikler
Mimari Stil
Osmanlı mimarisinin erken dönem özelliklerini taşır; basit ve sağlam taş örgü ile inşa edilmiştir.
Taş malzemeden yapılan caminin ana mekânında kubbe ve geleneksel bir minare bulunur.
Yapı, caminin bulunduğu yere hâkim olup çevresindeki yerleşimle uyumlu bir hacme sahiptir.
Cami binası kare planlı taş temeller üstüne kaba yonu taş ve horasan harçlı duvar olarak inşa edilmiştir. Dıştan sarımsı renkte bir sıvayla sıvalı olduğu eski fotoğraflarda tespit edilmiş olup, günümüzde restorasyon uygulaması kararı olarak sıvaları sökülmüş ve taş duvar örgüsünün görülmesi sağlanmış durumdadır.
Caminin, Fatih devrinde inşa edilen mimari eserlerin özelliklerini taşıması, onun Fatih tarafından tamamlandığını ortaya çıkarmaktadır. Ayrıca çok yakınında bulunan Fatih devri yapısı Fatih Camii ile birbirlerine benzer çok özelliğe sahip olmaları da bu savı güçlendirmektedir.
Yapı Unsurları
Ana mekân: Tek kubbeli yapı tipi.
Minare: Taş örgü minare, yapının karakteristik öğelerinden biridir (bu yüzden “Taş Camii” adıyla bilinmektedir).
Plan: Tipik Osmanlı cami planına sadık, sade ve fonksiyonel bir ibadet mekânı.
Kitabe ve belge: Maalesef caminin orijinal vakfiye kitâbesi günümüze ulaşmamıştır.
Cami içten 10,30 x 10,45 metre ölçüsündedir. Üzeri tek bir tuğla kubbe ile örtülmüştür. Taş beden duvarları, yaklaşık 130 cm kalınlığındadır. Kubbeye geçiş elemanları pandantiftir. Bütün pencereler ışığın daha fazla girmesi amacıyla içe doğru genişleyerek yapılmıştır. Bunların yanı sıra camiin kuzeydoğu ve güneybatı cephelerinde kubbe kasnağına yakın iki fil gözü penceresi de bulunmaktadır. Kurşun kaplamalı kubbeye geçiş elemanı olarak pandantif kullanılmıştır. Kasnağı 12 köşelidir. Her köşesi kabartmalıdır.
- Restorasyon & Onarım Müdahaleleri
Tarihi Koruma Durumu
Camii Kosova devletinin koruması altında önemli kültür mirası eserlerden biridir.
1990’larda Sırbistan tarafından “olağanüstü öneme sahip kültür anıtı” ilan edilmiştir.
Restorasyon Çalışmaları
2018 yılında Kosova Belediyesi ile Türkiye’nin Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA) arasında, Sultan Murat (Çarşı) Camii için restorasyon çalışmalarıyla ilgili protokol imzalanmıştır. Bu protokol Kosova Kültür Bakanlığı ve Kosova İslam Birliği ile ortak yürütülmüştür.
Yapının sağlamlaştırılması, özgün mimari özelliklerinin korunarak restorasyonu, tarihi dokunun gelecek nesillere aktarılması amaçlanmıştır.
Müdahale Zorlukları
Geçmişteki restorasyon girişimleri maddi ve idari nedenlerle aksamalara uğramıştır. Özellikle 2010’lu yıllarda başlatılan projeler planlandığı gibi tamamlanamamıştır, bu da yapı üzerinde olumsuz etkiler yaratmıştır.
Koruma Yaklaşımı
Restorasyon projelerinde şu hususlar ön plandadır
Orijinal taş malzemenin korunması
Yapısal güçlendirme
Tarihi dokuya saygı
Estetik ve fonksiyonel iyileştirme
Turizm ve ibadet işlevlerinin dengelenmesi
Bu yaklaşımlar, uluslararası miras koruma standartlarına uygun şekilde yürütülmesi hedeflenen projelerle gerçekleştirilmiştir.
- Önemi ve Güncel Durum
Kültürel ve Tarihsel Değer
Priştine’nin Osmanlı dönemine ait en eski camisidir ve Balkanlarda erken dönem Osmanlı mimarisinin örneklerindendir.
Şehir kimliğinin şekillenmesinde önemli rolü vardır.
Restorasyon çalışmaları uzun süredir devam etmiştir. 2023 tarihi itibariyle tamamlanmıştır.
Sultan Murat Camii’nde Uygulanan Restorasyon Teknikleri
- Restorasyon Yaklaşımı ve Kuramsal Çerçeve
Yapıda uygulanan restorasyon müdahaleleri, esas olarak şu ilkelere dayanmaktadır:
Venedik Tüzüğü (1964)
Nara Özgünlük Belgesi (1994)
Minimum müdahale ilkesi
Geri döndürülebilirlik (reversibility)
Malzeme ve teknik uyumluluğu
Bu bağlamda Sultan Murat Camii restorasyonu, koruma + konservasyon ağırlıklı, rekonstrüksiyondan kaçınan bir anlayışla ele alınmıştır.
- Belgeleme ve Analitik Çalışmalar
2.1 Rölöve Çalışmaları
Yapının mevcut durumunun lazer tarama, manuel ölçüm ve fotoğrafik belgeleme yöntemleriyle kayıt altına alınması.
Taş duvar örgüsü, derz yapısı, minare gövdesi ve kubbe geçiş elemanları detaylı olarak belgelenmiştir.
2.2 Malzeme Analizleri
Taş numunelerinde:
Petrografik analiz
Tuzlanma testleri
Harçlarda:
Bağlayıcı–agrega oranı tespiti
Kireç esaslı harç analizi
Amaç: özgün malzemeye en yakın onarım harcını üretmek
- Taş Yapı Restorasyon Teknikleri
3.1 Taş Sağlamlaştırma (Stone Consolidation)
Uygulanan teknikler:
Mikro enjeksiyon (kireç esaslı enjeksiyon harcı)
Yüzeyde ayrışmış taşlar için:
Çimento bazlı malzemeler özellikle kullanılmamıştır, çünkü:
Tuz kusması
Sertlik farkı
Uzun vadede taş kaybı yaratır
3.2 Derz Onarımları (Repointing)
Bozulmuş çimento derzler mekanik olarak temizlenmiştir
Yerine:
Hidrolik kireç (NHL) + doğal agrega içeren harç uygulanmıştır
Derz profili, özgün derz derinliği ve formuna uygun olarak yeniden düzenlenmiştir
Bu yöntem, Osmanlı taş camilerinde nefes alabilirlik açısından temel bir ilkedir.
3.3 Taş Tamamlama (Plastic Repair)
Kaybolmuş veya aşırı bozulmuş taşlar için:
Anastylosis ilkesine uygun tamamlama
Yeni taş ekleri:
Aynı taş ocağına yakın jeolojik özellikte
Tarihsel yüzeyden ayırt edilebilir, ancak görsel bütünlüğü bozmayan şekilde
- Kubbe ve Taşıyıcı Sistem Müdahaleleri
4.1 Statik Güçlendirme
Kubbe kasnağında oluşan çatlaklar:
Kireç enjeksiyonu
4.2 Kubbe Kaplaması
Su yalıtımı:
Geleneksel kurşun kaplama sistemi korunmuş
Eksik alanlarda el dövmesi kurşun levhalar kullanılmıştır
- Minare Restorasyonu
5.1 Yapısal Müdahaleler
Minare gövdesinde:
Düşey çatlaklar için derz yenileme
Şerefe altı taş konsollar:
Mekanik temizlik
5.2 Yüzey Temizliği
Düşük basınçlı su
Mekanik (elle) temizlik
Kimyasal temizlik çok sınırlı ve test alanları sonrası uygulanmıştır.
- İç Mekân Konservasyonu
6.1 Sıva ve Yüzeyler
Çimento esaslı geç dönem sıvalar kaldırılmış
Yerine:
Kireç esaslı geleneksel sıva
Katman araştırması yapılmış, özgün boya izleri belgelenmiştir
6.2 Ahşap Elemanlar
Mahfilde
Anoksik dezenfeksiyon
Doğal reçinelerle koruyucu uygulama
Vernik veya sentetik kaplama kullanılmamıştır
Sultan Murat Camii restorasyonu, Balkanlar’daki Osmanlı taş camileri için,
Koruma odaklı restorasyonun
Bilimsel konservasyon yöntemlerinin
Uluslararası koruma ilkelerine uyumlu uygulamanın
önemli bir örneğidir.
Restorasyon Projesinin Kurumsal Çerçevesi
2018’de TİKA (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı), Kosova Kültür, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Kosova Anıtları Koruma Enstitüsü ve Kosova İslam Birliği arasında restorasyon protokolü imzalanmıştır. Bu kurumlar projeyi ortak yürütmüştür.
Projede, yerel koruma otoritelerine uygunluk, uluslararası koruma ilkeleriyle uyum ve kültürel mirasın bilimsel konservasyonu temel alınmıştır.
Restorasyonun Uygulama Amaçları ve Yaklaşımı
Genel hedefler ve yaklaşım alanları şunlardır:
1) Taş Yapının Korunması
Binanın ana yapısının tamamen taş olması nedeniyle restorasyonun esas odağı, taş masiflerin stabil hale getirilmesi ve taş deformasyonlarının kontrol altına alınmasıdır.
Özellikle minare ve duvarlarda zaman içinde oluşmuş olan çatlaklar, yer yer yüzey bozulmaları ve malzeme ayrışmaları ele alınmıştır.
2) Tarihi Mimari Kimliğin Geri Kazanımı
Çarşı Camii gibi Osmanlı dönemine ait yapılarda özgün mimari karakterin korunması, restorasyonun ana prensibidir.
Yapıdaki özgün formun, özellikle pencere tasarımı, kubbe geçiş elemanları ve minare siluetinin tarihsel karakterine uygun şekilde korunması amaçlanmıştır.
3) Rölöve ve Belgeleme
Proje başlangıcında rölöve (ölçüm ve çizim çalışmaları) yapılması ve mevcut durumun detaylı şekilde belgelenmesi, restorasyon planının temelini oluşturmuştur.
