Samsun Vezirköprü İç Bedesteni Restorasyonu (1998-1999)

Samsun Vezirköprü İç Bedesteni Restorasyonu (1998-1999)

 Tarihî ve Mimari Bilgiler

Vezirköprü İlçe Merkezi, Orta cami Mahallesinde yer alan Bedesten-Arasta kompleksi Ayşe Hatun tarafından yaptırılmıştır.

Köprülü Mehmed Paşanın eşi Ayşe Hanım’ın Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivindeki 604 numaralı defterin 208 sayfa, 303 sırasında kayıtlı Gurrei Ramazan 1107 tarihli vakfiyesine göre; Bedesten ve Arastanın yapımı 1667 yılında tamamlanarak Ayşe Hanım tarafından gelir getirmek üzere vakfedilmiştir.

Bedestenin doğu beden duvarına bitişik onyedi adet dükkândan oluşmaktadır. Bu bölümde Dükkânları iki bölüme ayıran iç bedestene giriş kapısı bulunmaktadır. Girişin kuzey yönünde 9 adet, güney yönünde 8 adet dükkân bulunmaktadır.

Dükkanlar dikdörtgen planlı olup, tonoz örtülüdür. Tonoz başlangıcına kadar olan duvarlar kesme taş duvar, tonoz tuğladan oluşturulmuştur. Dükkân zeminleri ahşap döşemedir.

Dükkân cephelerinde taş duvarın her iki tarafına bitişik yaklaşık olarak 10*10 cm boyutlarında ahşap dikmelere bitişik kepeng sisteminin odluğunu göstermektedir. Cephede de kemer başlangıcına kadar taş duvar, üzeri tuğla duvar, taş duvar üzerine oturan kemer tuğla kemerdir.

Çatıda bedesten genelinde olduğu gibi kurşun kaplama ve sokak yönüne eğimli ve dükkanlara gölgelik ve koruma amaçlı saçak çıkıntısı yapılmıştır. Saçak bölümü çatıdan ayrı olarak beden duvarından çıkan taşın üzerine dişli biçimde oturtularak taşıtılmıştır. Saçaklar altında ahşap payandaların olduğu bilinmektedir.

Güney cephesi beden duvarları almaşık duvardır. Cephenin doğusunda çifte hamam vardır. Cephede dükkân yoktur.

Doğu cephesi beden duvarları almaşık duvardır. Doğu ve güney cephesinin kesiştiği köşede bir adet mescit vardır. Cephenin kuzeyinde kuzey doğu girişi tarafındaki arasta dükkanları üzerine muhtemelen (1336) 1921 yılında üzeri çatılı, ahşap karkas olarak yapılan bu bina Vezirköprü Vakıflar Müdürlüğü (veya Memurluğu) binası olarak kullanılmıştır. Vakıfların Cumhuriyetin ilk yıllarında yeniden teşkilatlanmasında şehir ve kasabalarda bulunan teşkilatları kapatılmasından sonra bu kısım şahıslara kiraya verilmiş, yapı günümüze kadar öylece kullanıla gelmiştir.

Kuzey cephesi de diğer cepheler gibi almaşık duvardır. Bu cephede de dükkân yoktur.

İç arasta dükkanları güney tarafta toplam 13 adettir. Bu dükkanların 10 tanesi doğu taraftadır. 3 tanesinde batı tarafta (çifte hamamın olduğu köşede) bulunmaktadır.

İç rasta doğu cephesinde 19 adet dükkân bulunmaktadır. Bu dükkânların 13 tanesi iç arasta dükkanıdır diğer 6 adet dükkân ise evin zemin atkında iç arastada bulunmaktadır.

İç arastanın kuzey iç cephesinde ise 5 adet dükkân bulunmaktadır bu dükkanların 3 tanesi doğu tarafta diğerleri ise batı taraftadır. Batı tarafta köşedeki dükkanlar birleşiktir.

Batı cephesi iç arasta ise kuzey tarafta 10 adet ve güney tarafta (çifte hamam ın olduğu köşede) 8 adet dükkân bulunmaktadır.

İç arasta dükkanları iç bedesten tarafında köşelerde üçgen planlı dükkanlarla köşeler geçilmiştir. Arastanın kuzeyinde ki dükkanlar ise dikdörtgen planlıdır bu iki küçük arastada 11 adet bir tanesinde 11 adet bir tanesinde toplam 22 dükkân vardır.

İç bedesten arasta dükkanları kuzey, güney, doğu, batı taraflarında iç bedesten kapılarının sağında ve solunda 4’er adet dükkân vardır. Bu iç arasta dış dükkanları iç bedestenin dört cephesini dolaşmaktadır toplam dükkân sayısı 32 adet dükkân vardır. Bu iç bedesten arasta dükkanları tuğla tonozludur.

İç bedesten kare planlı, dört adet girişi olan bir yapıdır. Bedestenin giriş kapıları ashap olup günümüze kadar özelliğini korumaktadır. Bedestenin içinde kubbe ayaklarının oluşturduğu bir mekân mevcuttur. Bu mekân kasa dairesi olarak kullanılmıştır.

İç bedestende duvarlarda boşluklar vardır ve ranza sistemi için yapılmıştır. Bedestenin bir zamanlar han olarak kullanıldığının kanıtıdır.

Bedesten iç arasta yollarının zemin kaplaması moloz taştır.

Eser günümüze gelene kadar şekilsel bir değişime uğramamıştır.

Bedesten (Türkçe: “kapalı çarşı”), Osmanlı şehirlerinde önemli ticaret yapılarından biriydi; genellikle kapalı pazar olarak değerli eşya, tekstil veya ticari malların satıldığı yerlerdi.

Vezirköprü Bedesteni ve çevresindeki arasta, Osmanlı döneminde ilçe ticaretinin merkeziydi.

Konum: Vezirköprü (Samsun) ilçe merkezinde, Orta Camii ile Çifte Hamam arasında yer alır.
Tarih: 1696 tarihli Osmanlı vakfiyelerinde adı geçen yapı, bu tarihten daha önce yapılmış olduğu düşünülmektedir.

Plan: Bedesten “dört kubbeli, kare planlı” bir kapalı çarşıdır; çevresinde arasta (açık ticaret sokakları) dizilidir.

İç Bedesten: İç bedesten genellikle daha kapalı, ticaretin yoğunlaştığı alan; yer yer kervansaray (dinlenme / ticari amaçlı büyük salon) olarak da kullanıldığı ifade edilir.

İç bedesteni çevreleyen arasta sistemi ile birlikte bu yapı, klasik Osmanlı şehir bazaar’ının tipik örneklerinden biridir; buradaki dükkanlar hem bedestene hem de çevredeki sokaklara açılır.

Yapılan Onarım ve Koruma Çalışmaları

Vezirköprü Bedesteni ve dolayısıyla iç bedesten üzerinde birçok dönem onarım ve restorasyon çalışması yapılmıştır.

20. Yüzyıl Onarımları

1950, 1969, 1975, 1998 yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yenileme ve bakım çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Bu onarımlarda yapının taş duvarları, kubbeleri ve örtü sistemleri güçlendirilmiştir.

1990’lı yıllarda bina kısmen tütün deposu olarak kullanılmış ve bazı doğu kapılarının önü kapatılarak dükkân hâline getirilmiştir.

1998 onarımında, kapı önlerindeki sonradan eklenen muhdes dükkanlar kaldırılmış ve kapılar özgün görünümüne kavuşturulmuştur. Ayrıca çatı sac kaplaması kurşun kaplamaya dönüştürülmüş, ahşap camekân dükkân kapakları özgün estetiğe uygun olarak yeniden yapılmıştır. Kubbe ve duvarlarında çatlaklara kireç harçlı enjeksiyonla güçlendirme çalışması yapılmıştır. Derzle yenilenmiş, döşeme kaplamaları yapılmış, orta sütun çevresinde bulunan seki yenilenmiştir. Yine aynı tarihte orta sütun çevresindeki sekinin sökümü sırasında ortaya çıkartılan çok sayıda dönemin tapu ve nüfus kayıtları orijinal nüshaları Trabzon Müze müdürlüğü nezaretinde Kültür ve Turizm Bakanlığı’na teslim edilmiştir.

2000’ler ve Sonrası

2007 yılı itibarıyla Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından kapsamlı bir restorasyon uygulanmıştır. Bu dönemde bedestenin sıvası, duvar örgüsü ve zemin düzenlemesi elden geçirilmiş; betonla düzlenen zemin ve seki çalışmalarıyla ziyaretçilere daha kullanışlı bir mekân haline getirilmiştir.

Bugün, bedestenin çevresindeki arasta dükkanları aktif ticari yaşamını sürdürürken, iç bedestenin mimari dokusuna sadık kalınmış ve bölgenin ticari merkezi olarak işlevini devam ettirmektedir.

Mimari ve Kültürel Değer

Kültürel miras: Vezirköprü Bedesteni, klasik Osmanlı ticaret yapılarının karakteristik örneklerinden biridir ve bölgedeki ticaret hayatının sürekliliğini yansıtır.

İç bedestenin kervansaray niteliği: İç bedestenin kervansaray olarak da kullanılabilmesi, Vezirköprü’nün tarihî ticaret yolları üzerindeki yerini ve ziyaretçileri ağırlama fonksiyonunu gösterir.

Malzeme ve yapı: Ana yapı moloz taş ve kesme taşla oluşturulmuş olup, kubbeler tuğla örgüyle desteklenmiştir. Ahşap kapılar ve kemerler yapıya tarihî bir karakter kazandırır.