Irak Kerkük Kayseri Çarşısı
Restorasyonu
Irak Kerkük Kayseri Çarşısı Restorasyonu (2019)
Kayseri Çarşısı — Genel Tanıtım
Kayseri Çarşısı, Irak’ın Kerkük kent merkezinde yer alan Osmanlı dönemi tarihî kapalı çarşısıdır. Burası uzun yıllar kentin ticaret hayatının kalbi olarak işlev görmüş, Kerkük’ün önemli kültürel ve ekonomik merkezlerinden biri olmuştur.
Çarşı, Irak Türkmen topluluğu arasında da kültürel ve tarihî bir simge olarak kabul edilir.
Tarihî Arka Plan ve Mimari
Osmanlı Dönemi Kuruluşu
Kayseri Çarşısı’nın inşası Osmanlı döneminde, 1850–1855 yılları civarında gerçekleştirilmiştir.
Yapının adı, Osmanlı’daki başka bir Kayseri çarşısı modeli veya Kayseri ile kültürel-ticari bağlarla ilişkilendirildiği için “Kayseri” olarak anılır.
Kayseri Pazarı Kerkük Kalesinin güneydoğu tarafındadır. Pazar Osmanlı Döneminde 1850-1855 yılları arasında yapılmıştır. Eskiden Kerkük’ün ticari merkezi olan büyük bir pazardır. Kayseri ismi Arkaik Türk Lehçesi olan Sümerceden (Kengerler) gelen bir kelime olup “Ki’sare” alışveriş merkezi anlamına gelen kelimesinden gelmektedir.
Pazar büyük ve kapalı bir çarşıdır. İlk yapımında mimari bir sanat eseri olarak tasarlanmıştır. Eskiden yılın günlerine tekabül eden sayıda 360-365 civarında dükkândan oluşmaktaymış. Zemin katta 12 adet eskiden han olarak kullanılan odalar bulunmakta olup yılın on iki ayını ifade ettiği, pazarın yedi adet giriş kapısı vardır ve haftanın günlerini ifade ettiği, Pazar içerisinde 24 sokağı bulunmaktadır ve bunun da bir gün saatini ifade ettiği şeklinde tasarlandığı görülmektedir.
Eskiden Kerkük’ün en büyük çarşısı olan Kayseri Pazarında bezirganlar, terziler, kahvehane, günlük konaklama vb. faaliyetleri yürüten tüccarlar ve ticaret yapılmaktaymış.
Suphi Saatçi’nin Kerkük Evleri adlı kitabında Evliya Çelebinin Kerkük’e geldiği, kalenin yanında küçük bir çarşının olduğundan (Kılcılar) bahsedilmektedir. Ancak Seyahatnamede Kelkit yöresinden bahsettiği ve kelime kökeninin Kerkük olduğu görülmektedir. (Kerkük şehri, Kerkük ovası vb.)
Kerkük Eski Eser Dairesi 1978 yılında pazarda bir onarım yaptırmıştır. Yapının güney cephesini beton kullanılarak yenilendiği, yapı cephesinin de farklı formda örgü sistemi kullanıldığı görülebilmektedir.
Mimari Özellikler
Çarşı, klasik Osmanlı kapalı çarşıları gibi bir kapalı alışveriş merkezi niteliğindedir. Büyük bir çarşı yapısı olup içindeki düzen, geleneksel çarşı mimarisine uygundur.
İlginç bir mimari-sayısal düzeni vardır:
Çarşının içinde 24 cadde/sokağın bulunması günün saatlerini simgeler,
365 dükkân yılın günlerini,
7 giriş kapısı ise haftanın yedi gününü temsil eder şekilde tasarlanmıştır.
Ayrıca çarşı, eser olarak konumlandığı Kerkük Kalesi’nin eteğinde, bu yüksek alanın “koruyucu etkisi” altında inşa edilmiştir.
Bu tür sayısal semboller Osmanlı kapalı çarşı geleneğinde zaman zaman görülebilir; çarşıların planları sadece ticareti değil aynı zamanda toplumsal düzeni ve kentsel ritmi yansıtacak şekilde düşünülmüştür.
Pazarın kurulduğu alanın çukur mahallesi olarak adlandırıldığı söylenmiştir. Ana tonoz kesişme noktalarındaki sivri basık kubbelerin yapı malzemesi tuğla, geriye kalan kısımların tamamının yapı malzemesi taştır. Yapı taşı tam oluşmamış kireç taşıdır. Taş çok gözenekli, gözenekler toz kireç ile doludur. Kemer ve sövelerde, pencere alınlarında yine bu taş kullanılmış, aşırı malzeme kayıpları nedeni ile önceki onarımlarda tamamen sökülmüş ve alçı sıva ile kapatılmıştır. Pencere alınlarında ve kenarlarında da alçı süslemeler göze çarpmaktadır.
Dükkânların cephesinin ortalama genişliği 1,70 – 2,45 mt. Ortalama derinliği ise 2,20 – 2,75 mt. Arasındadır. Dükkân tavanı yarım tekne tonozdur. Alın kemeri yuvarlaktır. Çok az sayıda dükkânda tonoz alnı taş kemerle ve söve ile sonlanmaktadır. Ortalama yükseklik tonoz tepe noktasına göre 1,80 – 2,40 mt. Aralığındadır. Sayılabilen dükkân sayısı 225 – 250 adettir.
Bodrum kat dükkânları üstü ortalama 4,50 mt. Genişliğinde 5,00-5,50 mt. Yüksekliğinde sivri kemerli tonozlarla kapatılmıştır. Hana çıkış merdiveni dükkân aralarında yer almaktadır. Han odaları pencereleri bu bölüme açılmaktadır. Tonoz kesişme noktaları sivri basık kubbe ile sonlanmaktadır.
Bodrum katta han olarak kullanılan mahaller aynı zamanda yol kotunda dışa açılan dükkânların seviyesidir. Dış dükkân mimarisi içerideki dükkânların aynısıdır.
Tonoz aralarında çok sayıda yapı çatısına açılan 90*90 abatlarında havalandırma bacaları bulunmaktadır.
Pazar üstü tonozların arası doldurularak düz hale getirilmiştir. Beton kaplıdır.
Pazar 25-26 Kasım 2018 tarihinde yanmıştır.
Sosyo-Ekonomik ve Kültürel İşlev
Kayseri Çarşısı, Kerkük’ün ekonomik hayatında önemli rol oynamış bir ticaret merkezidir. Özellikle bölgedeki esnafın büyük kısmı Türkmen kökenliydi ve çarşı yüzyıllar boyunca ticaretin kalbi olmuştur.
Yapı, sadece ticareti değil aynı zamanda yerel kültürel kimliğin bir parçası olarak görüldü; Türkmen toplumunun tarihi mirası ve gururu olarak nitelenmiştir.
2018 Yangını ve Hasar
Yangın Olayı
26 Kasım 2018’te Kayseri Çarşısı’nda büyük bir yangın meydana geldi; bu yangın çarşının büyük bölümünü kullanılamaz hale getirdi.
Yangında çarşıdaki yüzlerce iş yeri hasar görmüş; özellikle kuyumcu dükkanlarındaki eserler büyük kayba uğramıştır.
Restorasyon ve Müdahaleler
Türkiye ve TİKA’nın Katkısı
Olay sonrası Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın talimatıyla, Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA) Kayseri Çarşısı’nın restorasyonu için çalışmalara başladı.
TİKA, yangından hemen sonra enkaz kaldırma ve temizleme işlemlerine girişti.
Çarşının restorasyon projesi kapsamında yangın, su ve elektrik sistemleri yenilendi; iç yüzeyler, zeminler ve mimarî detaylar Özgün Osmanlı dokusuna sadık kalınarak yeniden yapıldı.
Modernizasyon kapsamında ayrıca yangın alarmı, güvenlik kameraları ve hırsız alarm sistemleri gibi önleyici altyapı da kuruldu.
2020’de restorasyon tamamlandı ve çarşı tekrar esnafa teslim edildi; böylece yapı yeniden ticaret hayatına kazandırıldı.
Kayseri Çarşısı’nın Önemi ve Sürdürülebilirlik
Tarihî değer: Kayseri Çarşısı, Irak’taki Osmanlı mirasının önemli bir parçası olması nedeniyle kültür mirası olarak kabul edilir.
Etnik kimlik: Özellikle Kerkük’te yaşayan Türkmen toplulukları için çarşı, hem ekonomik hem de kültürel aidiyet açısından önem taşır.
Kentsel ve sosyal doku: Kapalı çarşı, sadece ticaret değil aynı zamanda kentsel sosyal hayatın merkezi olarak uzun yıllar işlev görmüştür.
Kerkük Kayseri Çarşısı, Osmanlı döneminde inşa edilmiş kapalı bir ticaret çarşısıdır ve kent için hem ekonomik hem de tarihî öneme sahiptir. 2018’de büyük bir yangınla zarar görmüş; Cumhurbaşkanı’nın talimatıyla TİKA tarafından özgün dokusuna sadık kalarak restore edilmiştir. Yapı, Kerkük’te yaşayan Türkmen topluluğu için kültürel bir simge olarak değer taşır.
