Sudan Sevakin Adası (Ören Yeri) Çevre Düzenleme (2012-2015)
Sudan Sevakin Adası (Ören Yeri) Çevre Düzenleme (2012-2015)
Sevakin Adası: Tarih ve Mimari
Tarihî Arka Plan
Sevakin Adası, Sudan’ın Kızıldeniz kıyısında, günümüzde Port Sudan’ın yaklaşık 60 km güneyinde yer alan eski bir liman kentidir. Stratejik konumuyla Doğu Afrika’nın içlerine ticaret yolları ve Hac güzergahları açan önemli bir merkez olarak yüzyıllar boyunca kullanılmıştır.
Osmanlı İmparatorluğu 1517’de Mısır’ı fethedince bölge Osmanlı kontrolüne girmiş ve Sevakin Adası 16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar Kızıldeniz’in güvenlik ve ticaret ağında kilit bir rol oynamıştır.
19.Yüzyılın sonlarında Port Sudan’ın kurulmasıyla Sevakin önemini yitirmiş ve adadaki yerleşim giderek terk edilerek harabe hâline gelmiştir.
Sevakin Adası Yerleşimi ve Tarihi:
Sudan halkı ile ortak mirasımız olan Sevakin Adası Osmanlı döneminde imar edilmiş, Kızıl Deniz üzerinde döneminin en büyük liman kenti olarak hizmet vermiştir. Ada doğal mercan resifleriyle, tarihi güzellikleriyle gerek Sudan için gerekse dünyada belli başlı turizm bölgesi olma yolunda ilerlemektedir.
Bölge turizmi için en büyük avantajı adanın her ne kadar özgününü yitirmiş olsa da 1987 yılında Sudan Kültür Bakanlığının sit alanı ilan etmesiyle yeni yapılaşma olmamıştır.
Ada daire şeklindedir.
Çapı ortalama 400 metredir
Toplam alanı ortalama 30.000 m2’dir.
Adada toplam 300 civarında yapı bulunmaktaydı.
Bunlar;
Dört büyük ve 200 küçük aileye ait ev,
60 adet civarında küçük dükkân,
İki adet camii,
6 adet küçük gayrimüslimler için zaviye şeklinde ibadethane,
Gümrük, muhafız, Mısır Bankası, okul ve idari binalar,
Bu binaların tamamı 1930 yılına kadar bozulmadan kalabilmiştir.
1940-1950 yılları arasında 50 bina ayakta, yaklaşık bir düzinesi sağlamdı.
Buharlı gemilerin kullanılmaya başlanılması adanın terkedilmesine yol açmıştır.
Sevakin’in belgelenmiş tarihi MS. 641 İslam’ın yükselişi ve Suriye ile Mısırın fethi ile başlamıştır.
1453 te Portekizliler Sevakin ve civarında Func Sultanlığını kurmuştur.
1516 da Osmanlının Mısır’ı fethetmesi ile Sevakin tarihi değişir.
Basra ve Kızıldeniz giriş çıkışı Portekizlilerin kontrolü altındadır.
Portekizliler sık sık mukaddes alanların işgaline çalışmışlardır. Bununla Müslümanlara ait mukaddes alanları işgal ederek hem kültürel, ekonomik hem de Hilafet Makamına karşı ayaklanma çıkartmayı amaçlamışlardır.
Bu nedenle Kanuni 1538 de Süveyş Limanında bir donanma inşaa ettirmiştir.
1551 – 1556 tarihleri arasında Özdemir Paşa Sevakin’i Func Sultanlığından alarak Sevakin Sancağı kurulmuştur.
Sevakin ve Cidde Sancağı denk kabul edilmiştir.
1568 de Kızıldeniz ile Akdeniz’i birbirine bağlayacak kanal yapılması talimatı verilmiştir.
1800 yılında Ümit Burnuna ticaret yolunun kayması ile Sevakin’de düşüş başlamıştır.
1800 ile 1849 yılları arasında Mısır Hidivi Mehmet Ali Paşa Hanedanlık talimatı ile Sevakin’deki yapıların tamamında onarım çalışması yaptırmıştır.
1869 da Süveyş Kanalı açılmıştır.
Gordon 1877 de Sudan valiliğine atanmış aynı yıl yolu yaptırmıştır.
1880 yılında Hartum’da mehdi ayaklanması başlamıştır.
Sudan valisi Gordon ayaklanmada öldürülmüştür.
1898 de mehdi hareketi sona ermiştir.
1910 yılında Port Sudan Limanı yapılmıştır.
1922 de savaş sonrası Sevakin limanı terkedilmiştir.
Mimari Özellikler
Sevakin’in tarihî mimarisi, bölgenin coğrafi ve kültürel yapısıyla doğrudan ilişkilidir:
Malzeme ve teknik
Yapılar genellikle kıyıdan çıkarılan mercan taşları ve deniz kaynaklı malzemelerle inşa edilmiştir. Bu, adanın çevresindeki mercan resiflerinin mimari dokuya dönüştüğü özgün bir biçimdir.
Mimari detaylarda Osmanlı etkisi ile Doğu Afrika ve Kızıldeniz mimari gelenekleri iç içe geçmiştir.
Planlama ve Yerleşim
Tarihî kent tipik bir liman yerleşimi olarak şekillenmiş; camiler, gümrük binası, yönetim/askeri yapılar ve konutlar gibi fonksiyonel binalar liman etrafında konumlanmıştır.
Kentin yaşam alanları arasında hanlar, atölyeler, depolar ve sosyal mekanlar de bulunuyordu.
Önemli Yapılar
Bazı ana yapı türleri şunlardır:
Hanefi ve Şafi Camileri – Osmanlı dönemini temsil eden dua mekânları.
Gümrük Binası – Liman işlemleri için kullanılan tarihî yapı.
Muhafaza Binası – Yönetim veya askeri merkez olarak işlev görmüş bir yapı.
Evler ve konutlar – Mercan taşından inşa edilmiş, özgün planlara sahip yerleşim birimleri (örneğin İki Osmanlı Dönemi Evi örneği).
Onarım ve Restorasyon Çalışmaları
Türkiye’nin Rolü ve TİKA Çalışmaları
2010’ların başından itibaren Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) öncülüğünde adada kapsamlı etüt ve restorasyon çalışmaları yürütülmüştür:
Etüt ve Planlama (2011-2018 civarı)
Jeolojik, jeofizik, topoğrafik harita, mimari ve restorasyon saha çalışmaları yapıldı.
Yıkık durumda olan yapıların rölöve ve mimari projelerine esas lazer tarama ölçüm çalışmaları ile belgelendi.
Restore Edilen Yapılar
Hanefi ve Şafi Camileri ile Gümrük Binası restorasyonları başarıyla tamamlandı.
Muhafaza Binası ve bazı diğer yapıların restorasyon çalışmaları devam etmiş veya belirli aşamalara kadar gerçekleştirilmiştir.
Adanın Hanefi ve Şafi Camileri ile Gümrük Binasını birleştiren meydanlar ile ada girişinden meydanlara kadar olan yolun SİT alanı müdahalesine uygun düzenlemesi ile ada giriş kapısı ve müştemilatı restorasyonu yapılmıştır.
Adanın aslına uygun biçimde ihya edilmesi, kültür ve turizm merkezi hâline getirilmesi planlanmıştır.
Proje Sonrası ve Teslim
Mimari ve Koruma Önemi
Mimari Değer
Sevakin Adası, Osmanlı dönemi ve Kızıldeniz mimarî unsurlarını bir arada sunan nadir yerleşimlerden biridir. Mercan taşının mimaride kullanımı ve bölgesel ticaret-kültür ilişkileri mimari tipolojide kendini gösterir.
Koruma ve Turizm
Restorasyon çalışmaları, adanın tarihi dokusunu yaşatmak ve turizme kazandırmak amacıyla yoğun biçimde yürütülüyor.
Sudan Turizm Bakanlığı gibi paydaşlar, turist sayısını artırmak için restorasyonu önemli bir araç olarak görüyor.
Tarihi Yapılar – Restorasyon Öncesi ve Sonrası
Mimari Değerlendirme ve Koruma Raporu
- Giriş
Bu rapor, Sudan’ın Kızıldeniz kıyısında yer alan Sevakin Adası’ndaki Osmanlı dönemi tarihî yapıların restorasyon öncesi fiziksel durumu ile restorasyon sonrası mimari ve yapısal kazanımlarını belgelemek amacıyla hazırlanmıştır.
Sevakin Adası, mercan taşı kullanımı, Osmanlı-Kızıldeniz mimari sentezi ve liman kenti kimliğiyle benzersiz bir kültürel miras alanıdır.
2020 yılı itibarıyla TİKA tarafından restorasyonu tamamlanan bazı yapılar Sudan hükümetine teslim edildi ve koruma faaliyetleri yerel yetkililerle devam ettirildi.
- Restorasyon Öncesi Durum (Belgeleme)
2.1 Yapısal Durum
Restorasyon öncesinde yapıların büyük bölümü:
Kısmi veya tam çökme riski altındaydı
Taşıyıcı duvarlarda:
Mercan taşında tuzlanma
Deniz nemine bağlı erozyon
Harç kayıpları ve boşalmalar
Ahşap elemanlarda:
Çürüme
Biyolojik bozulma
Tamamen kaybolmuş döşeme ve tavanlar
2.2 Mimari Kayıplar
Cephe bezemeleri büyük ölçüde yok olmuş
Pencere boşlukları ve ahşap kafes sistemleri tahrip olmuş
Kubbe ve tonozlarda ciddi çatlaklar
Camilerde mihrap, minber ve iç mekân sıvaları harap durumda
Restorasyon öncesi görsellerde:
Açıkta kalan mercan taşları
Yıkılmış çatı sistemleri
Kum, tuz ve rüzgâr aşındırması net şekilde görülmektedir
- Restorasyon Süreci
3.1 Belgeleme Çalışmaları
Lazer tarama (3B ölçüm)
Rölöve çizimleri
Tarihî arşiv taraması
Malzeme analizleri (mercan taşı, kireç harcı)
3.2 Müdahale İlkeleri
Restorasyon çalışmaları şu ilkelere göre yürütülmüştür:
Aslına uygunluk
Minimum müdahale
Geri döndürülebilirlik
Geleneksel malzeme ve tekniklerin kullanımı
3.3 Uygulamalar
Mercan taşlarının güçlendirilmesi
Kireç esaslı geleneksel harç kullanımı
Ahşap doğrama ve tavanların özgün detaylara göre yeniden imalatı
Kubbe ve tonozların statik güçlendirilmesi
Cephelerde kayıp bezemelerin restitüsyon esaslı tamamlanması
- Restorasyon Sonrası Durum
4.1 Yapısal İyileşme
Taşıyıcı sistemler stabil hâle getirilmiştir
Deniz etkisine karşı koruyucu önlemler uygulanmıştır
Yapı ömrü uzatılmıştır
4.2 Mimari Kazanımlar
Osmanlı dönemi cephe karakteri yeniden ortaya çıkarılmıştır
Beyaz mercan taşlı cepheler özgün dokusuna kavuşmuştur
Ahşap müşebbekler ve saçak detayları yeniden üretilmiştir
Camiler ibadet edilebilir duruma getirilmiştir
Restorasyon sonrası görsellerde
Temizlenmiş ve bütünleşmiş cepheler
Dengeli oranlar
Liman siluetine tekrar kazandırılan tarihî kimlik görülür
- Restorasyon Öncesi – Sonrası Karşılaştırma
- Sonuç ve Önem
Sevakin Adası restorasyonu
Osmanlı Kızıldeniz mirasının korunmasını
Sudan–Türkiye kültürel iş birliğini
Sürdürülebilir kültür turizmini destekleyen örnek bir koruma projesidir.
