Sudan Kuzey Darfur El-Faşir Sultan Ali Dinar Müzesi Restorasyonu-Teşhir Tanzimi (2016-2019)
Tarihsel Arka Plan
Sultan Ali Dinar, Gerçek adı Sultan Ali Bin Sultan Zekeriya Bin Sultan Muhammed Fadıl’dır. Darfur Sultanlığı’nın son hükümdarıdır. 1898–1916 yılları arasında bölgede hüküm sürdü. Sultan Ali Dinar’ın amacı Afrika Kıtası’nda sömürgeciliğe karşı mücadele eden bir İslâm Devleti kurmaktır. Bu nedenle Osmanlı İmparatorluğu ile ilişkiye geçmiş, kurduğu İslam Devletini Hilafete onaylatmıştır. 1915 yılında Osmanlı Harbiye Nazırı Enver Paşa Ali Dinar’a bir mektup göndermiş, İtilaf Devletlerine karşı cihat edilmesini istemiştir. Bu dönemde Osmanlı Libya, Fas ve Çat ülkelerinde Fransızlara; Mısır ve Sudan’da ise İngilizlere karşı harekete geçmiştir. Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı İmparatorluğu ile ittifak kurarak İngiliz güçlerine karşı savaşırken 1916’da şehit düştü.
El-Faşir’deki yapı, Ali Dinar’ın sarayı ve idari merkezi olarak inşa edildi. Bina hem resmi devlet işleri için kullanılmış hem de yabancı konukların ağırlandığı bir kompleks olarak tasarlanmıştır.
Sultan Ali Dinar Evi, Saray yapılarının (Yönetim, İdari binalar vb.) bulunduğu alanın kuzey yönüne konumlandırılmıştır. Aynı alanda Harem Binası, Kahve Evi ve Bekçi Binaları ile bir bütün oluşturur. 1977 yılından itibaren farklı bir işlev verilerek Sultan Ali Dinar Müzesi olarak kullanılmaya başlanmış ve Sudan’ın ikinci büyük müzesi olarak hizmet vermektedir.
Müzeye Dönüşümü
Bağımsız Sudan devleti döneminde, saray farklı kamu işlevlerine dönüştürüldü (valilik ofisi vb.).
1971’den sonra müze olarak kullanılmak üzere Sudan Devleti’nin Ulusal Antikalar ve Müzeler Kurumu’na (National Corporation for Antiquities and Museums) devredildi.
Müze, Sultan Ali Dinar’a ait eşyalar, özel eşyalar ve taht gibi objeleri sergilemektedir.
Mimari Özellikler
Yapı, tipik Sudan-İslam mimari unsurları ile Osmanlı dönemi etkilerini taşır; duvar örgüsü, bahçeler ve yerleşim planında yerel iklim ve malzemelere uygun tasarım tercih edilmiştir.
Saray, geri planında resmi ve temsilî mekanlara sahip olup tarihi belgeler ve kişisel eşyaların sergilenmesi için düzenlenmiştir.
Restorasyon ve Müdahale Geçmişi
TİKA’nın Restorasyon Projesi
2016 civarında, Türkiye’nin uluslararası kalkınma ajansı TİKA (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı) ile Kuzey Darfur Eyaleti Kültür ve Çevre Bakanlığı arasında bir anlaşma yapılarak müzenin restorasyon çalışmaları başlatıldı.
Çalışmaların amacı, yıllardır bakımsızlıktan kaynaklanan yıpranmayı gidermek, yapıyı aslına uygun biçimde güçlendirmek ve müzeyi korunabilir bir duruma getirmekti.
Restorasyon 2016-2019 yılları arasında sürdü ve yenilenen müze binası daha sonra 2021 yılında Sudan Ulusal Antikalar ve Müzeler Kurumu’na resmi olarak devredildi.
1.Yapının Tarihsel – Tipolojik – Yapı Tekniği Odaklı Mimarisi
Yapının Tipolojisi ve Mekânsal Kurgusu
Sultan Ali Dinar Müzesi, Darfur Sultanlığı saray mimarisi geleneğine ait olup, klasik bir anıtsal saraydan ziyade:
Yönetim + konut + temsil işlevlerini birlikte barındıran,
Yerel iklim ve güvenlik koşullarına uyarlanmış,
Avlu etrafında gelişen yarı-kamusal bir saray evi tipolojisindedir.
Mekânsal Organizasyon
Yapı genel olarak şu bölümlerden oluşur:
Merkezi avlu (Sosyal, törensel ve dolaşım odaklı mekân)
İdari mekânlar (Sultan’ın resmi görüşmeleri)
Özel yaşam mekânları (Aile ve mahrem alanlar)
Depo / servis hacimleri (Erzak ve askeri donanım)
Bahçe ve açık alanlar (İklimsel denge, seremoniler)
Bu şema, Osmanlı konak-saray geleneği ile Sahel-Sudan yerel mimarisi arasında hibrit bir karakter sergiler.
Mimari Üslup ve Etkileşimler
Osmanlı Etkileri
Mekânların hiyerarşik dizilimi
Resmî kabul mekânlarının vurgulanması
Sultanlık sembolizmi (taht mekânı, bayrak vb.)
Yerel (Darfur / Sahel) Mimari Unsurlar
Kalın toprak duvarlar (ısı yalıtımı)
Küçük ve kontrollü açıklıklar
Avlu merkezli plan
Dışa kapalı, içe dönük yaşam kurgusu
Bu yapı, Osmanlı mimarisinin doğrudan bir kopyası değil, Darfur kültürel bağlamında yerelleştirilmiş bir yorumudur.
Yapı Malzemeleri ve Yapım Teknikleri
Ana Malzemeler
Kerpiç, Taşıyıcı duvarlar
Yerel taş, Temeller
Ahşap, Kapı, pencere, tavan kirişleri
Toprak + kireç esaslı sıva
Yapı Tekniği
Yığma sistem
Kalın duvar kesitleri (60–90 cm)
Düz toprak dam (yer yer ahşap kirişli)
2.Restorasyon ve Müdahale Geçmişi
Restorasyon Öncesi Hasar Türleri
Restorasyon öncesinde yapıda gözlemlenen başlıca sorunlar:
Kerpiç duvarlarda erozyon ve boşalma
Temellerde yer yer oturma
Çatı sisteminde çökme riski
Çevresel Etkiler
Yağmur suyuna bağlı yüzey kayıpları
Sıva dökülmeleri
Tuzlanma ve biyolojik oluşumlar
İnsan Kaynaklı Müdahaleler
Uygunsuz onarımlar (çimento sıva)
Mekânsal işlev değişiklikleri
Müzecilik için yapılan geçici bölmeler
TİKA Restorasyonu (2016–2019)
Müdahale Yaklaşımı
Bu proje, çağdaş koruma ilkeleriyle büyük ölçüde uyumludur:
Temel Koruma İlkeleri
Aslına uygunluk
Minimum müdahale
Yerel malzeme kullanımı
Geri dönüştürülebilir uygulamalar
Uygulanan Müdahale Türleri
Yapısal Güçlendirme
Zayıflamış kerpiç duvarların:
Aynı toprak karışımıyla tamamlanması
Çimento kullanılmaması
- Temel çevresinde drenaj iyileştirmesi
Yüzey Koruma
Çimento esaslı eski sıvaların sökülmesi
Kireç-toprak esaslı yeni sıvalar
Nefes alabilir yüzey bitişleri
Ahşap Elemanlar
Çürüyen kirişlerin:
Aynı ağaç türüyle yenilenmesi
- Geleneksel marangozluk teknikleriyle onarılması
Müze İşlevine Yönelik Müdahaleler
Sergileme elemanları yapıya zarar vermeyecek şekilde tasarlandı
Elektrik ve aydınlatma tesisatı:
Geri alınabilir sistemlerle çözüldü
- Ziyaretçi sirkülasyonu: Tarihi mekân hiyerarşisini bozmayacak biçimde düzenlendi
Koruma Bilimi Açısından Değerlendirme
Olumlu Yönler
Yerel yapı bilgisinin korunması
Kerpiç mimarinin belgelenmesi
Kültürel kimliğin güçlendirilmesi
Riskler ve Açık Noktalar
Sürekli bakım eksikliği
Ongoing regional conflicts causing:
Güncel çatışmalar nedeniyle: Fiziksel hasar
Koleksiyon kaybı riski
Uzun vadeli koruma planının zayıflığı. Müzede Sergilenen Eserler
